دوره ساز
29 شهریور 1405 | 09:34
راهنمای جامع: بهترین روش‌های یادگیری دوره های آنلاین و غیر حضوری
سلام به همراهان دوره ساز در ادامه مقالات علم یادگیری اینبار به یکی از معضلات شما عزیزان پیرامون روش‌های یادگیری دوره های آنلاین و غیر حضوری میپردازیم همانطور که میدانید در مقالات قبلی به اثر زیگارنیک , تکنیک بازیابی فعال Active Recall پرداختیم پس با ما در ادامه این مسیر همراه باشید.
اگر تا به حال در یک دوره آموزشی آنلاین ثبت‌نام کرده‌اید اما بعد از چند جلسه انگیزه‌تان را از دست داده‌اید، تنها نیستید. آمارهای جهانی نشان می‌دهند که نرخ تکمیل دوره‌های آنلاین رایگان و پولی معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ درصد متغیر است. مشکل کجاست؟ آیا محتوای دوره‌ها ایراد دارد یا مشکل از ابزارهای یادگیری ماست؟ واقعیت این است که یادگیری پشت نمایشگر کامپیوتر یا گوشی هوشمند، با کلاس‌های حضوری تفاوت‌های فاحشی دارد. مغز انسان برای یادگیری اجتماعی و چهره‌به‌چهره تکامل یافته است؛ بنابراین نشستن ساعت‌ها روبه‌روی ویدیوهای ضبط‌شده، بدون داشتن استراتژی درست، سریع‌تر از آنچه فکرش را بکنید به خستگی ذهنی و رها کردن مسیر منجر می‌شود.
بزرگ‌ترین اشتباهی که افراد در یادگیری آنلاین مرتکب می‌شوند، این است که تماشای ویدیوهای آموزشی را با «یادگیری» اشتباه می‌گیرند. وقتی روی مبل لم می‌دهید و یک ویدیوی آموزشی یک‌ساعته را پلی می‌کنید، احساس کاذبی از فهمیدن به شما دست می‌دهد. به این پدیده در روان‌شناسی توهم شایستگی (Illusion of Competence) می‌گویند. شما چون کلمات مدرس را می‌فهمید، فکر می‌کنید آن را یاد گرفته‌اید؛ اما به محض اینکه می‌خواهید خودتان دست به کار شوید، متوجه می‌شوید چیزی در ذهرتان ته نشین نشده است.
پژوهش‌های دانشگاهی ثابت کرده‌اند که یادگیری یک فرآیند کاملاً فعال است. برای اینکه اطلاعات از حافظه حسی به حافظه بلندمدت منتقل شوند، مغز باید درگیر چالش، بازآفرینی و تحلیل شود. در ادامه، راهکارهای عملی مبتنی بر علم را بررسی می‌کنیم که این چالش را به شکلی سازنده ایجاد می‌کنند.
یکی از مهم‌ترین اصول استخراج‌شده از منابع آموزش الکترونیکی پیشرفته، مهارتی به نام Chunking یا خرد کردن محتواست.
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که حافظه کاری (Working Memory) انسان ظرفیت محدودی دارد. اگر بخواهید یک ویدیوی آموزشی طولانی را یک‌جا تماشا کنید، پس از ۲۰ الی ۳۰ دقیقه اول، نرخ توجه و تمرکز به‌شدت افت می‌کند.
بعد از هر بخش ۱۵ دقیقه‌ای، ویدیو را متوقف کنید، یک دقیقه چشم از مانیتور بردارید، نفس عمیق بکشید و سعی کنید خلاصه آن بخش را در چند کلمه روی کاغذ بیاورید. این فاصله کوتاه به مغز اجازه پردازش و تثبیت اطلاعات را می‌دهد.
بر اساس پژوهشی که در دانشگاه پرینستون انجام شد، دانشجویانی که از سیستم‌های ساختاریافته یادداشت‌برداری استفاده می‌کنند، تا ۴۲ درصد بیشتر از کسانی که یادداشت‌برداری آزاد یا غیرساختاریافته دارند، اطلاعات را یک هفته پس از تدریس به خاطر می‌سپارند. بهترین ساختار برای یادگیری آنلاین، سیستم یادداشت‌برداری کورنل (Cornell Note-Taking System) است. صفحه دفتر یا سند دیجیتال خود را به سه بخش تقسیم کنید:
قبل تر و به طور مفصل به این مفهوم پرداختیم که استفاده از تکنیک های زمانی اثر فوق العاده ای بر روی عملکرد ما خواهند داشت .حواس‌پرتی‌های دیجیتال (مثل نوتیفیکیشن شبکه‌های اجتماعی، ایمیل‌ها و پیام‌رسان‌ها) بزرگ‌ترین دشمن یادگیری آنلاین هستند. تحقیقات کنسرسیوم یادگیری آنلاین نشان می‌دهد دانشجویانی که از جدول‌بندی زمانی (Time-Blocking) استفاده می‌کنند، ۸۹ درصد تکالیف خود را به‌موقع تحویل می‌دهند، در حالی که این رقم برای افراد بدون برنامه ساختاریافته تنها ۶۱ درصد است.
این ریتم دقیق، از فرسودگی ذهنی جلوگیری می‌کند و به مغز یاد می‌دهد که در بازه‌های زمانی مشخص، بالاترین سطح تمرکز را ارائه دهد.
یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های دوره‌های آنلاین، احساس تنهایی و انزواست. طبق راهنمای تدریس آنلاین دانشگاه استنفورد و بررسی‌های انجام‌شده توسط متخصصان آموزش، «حضور اجتماعی» (Social Presence) یکی از ارکان اصلی ماندگاری در مسیر یادگیری است. اگر یادگیرنده احساس کند در یک فضای ایزوله و صرفاً روبه‌روی یک مانیتور سرد قرار دارد، احتمال رها کردن دوره به شدت بالا می‌رود.
برای خودتان یک «هم‌یار یادگیری» (Study Buddy) پیدا کنید؛ کسی که هم‌زمان با شما در حال گذراندن یک دوره است تا به صورت هفتگی گزارش پیشرفت همدیگر را بررسی کنید.
مطالعات علمی در حوزه پردازش اطلاعات نشان می‌دهند که انسان‌ها اطلاعات بصری را بسیار سریع‌تر از متن خالص پردازش می‌کنند. در یادگیری آنلاین، روبرو شدن با «دیوارهای متنی طولانی» (Wall of Text) یا اسلایدهای شلوغ، بار شناختی مغز را بالا می‌برد.
پژوهشی در سال ۲۰۲۰ نشان داد دانشجویانی که در هنگام یادگیری از نقشه‌ها، نمودارها و نشانه‌های بصری هدایت‌کننده (مانند فلش‌ها و برچسب‌های متنی برای متمرکز کردن توجه) استفاده کرده‌اند، در آزمون‌های یادآوری ۳۵ درصد نمره بهتری کسب کرده‌اند.
بنابراین، وقتی در حال یادگیری یک مبحث پیچیده آنلاین هستید، رسم کردن یک نقشه ذهنی (Mind Map) دستی یا دیجیتال از ارتباط بین مفاهیم، معجزه می‌کند.
یکی از عادات حرفه‌ای یادگیرندگان برتر دنیا، اختصاص دادن ۳۰ دقیقه در پایان هر هفته (مثلاً عصرهای جمعه) برای بازبینی مسیر است. در این جلسه کوتاه بررسی کنید:
همچنین همیشه در برنامه‌ریزی خود «زمان‌های بافر» (Buffer Time) در نظر بگیرید. اینترنت قطع می‌شود، فایل‌ها دچار مشکل می‌شوند یا کارهای فوری پیش می‌آیند. اگر مهلت‌های تحویل تمرین یا پروژه‌های خود را حداقل ۲۴ ساعت زودتر از موعد مقرر برنامه‌ریزی کنید، هرگز دچار استرس‌های مخرب ناشی از عقب‌افتادگی نخواهید شد.
مؤلفه یادگیری | روش رایج و سنتی (کم‌بازده) | روش علمی و مدرن (پراثر) |
|---|---|---|
تماشای محتوا | پلی کردن ویدیو و تماشای مداوم به صورت پسیو (غیرفعال) | تکه‌تکه کردن ویدیوها (Chunking) و توقف هر ۱۵ دقیقه برای یادداشت‌برداری |
نت‌برداری | کپی کردن کلمه به کلمه یا اسکرین‌شات گرفتن | استفاده از سیستم کورنل، خلاصه‌سازی و کلمات کلیدی |
مدیریت زمان | مطالعه‌های طولانی و رندوم زمان خستگی | استفاده از تکنیک پومودورو (۲۵ دقیقه کار، ۵ دقیقه استراحت) |
تعامل | یادگیری کاملاً فردی و ایزوله | مشارکت در انجمن‌ها، تبادل نظر و تکنیک فاینمن (آموزش به دیگران) |
ارزیابی | تصور اینکه «چون فهمیدم یاد گرفتم» | بازآفرینی ذهنی فعال (Active Recall) و آزمون‌های کوچک دوره‌ای |
یادگیری آنلاین یک مسیر خطی و ساده نیست؛ بلکه نیازمند مهندسی توجه، نظم ساختاریافته و شناخت نحوه عملکرد مغز است. اگر بخواهیم تمام اصول مطرح‌شده از معتبرترین پژوهش‌های دنیا را در چند خط خلاصه کنیم، فرمول طلایی بهترین روش یادگیری آنلاین به شرح زیر است:
۱. هیچ‌وقت ویدیو را مثل فیلم سینمایی تماشا نکنید؛ قلم و کاغذ دست بگیرید و فعالانه یادداشت‌برداری کنید.
۲. زمان خود را با تکنیک‌های پومودورو و بخش‌بندی‌شده مدیریت کنید تا دچار فرسودگی ذهنی نشوید.
۳. مفاهیم یادگرفته‌شده را بلافاصله بازگو یا یادداشت کنید (Active Recall).
۴. با دیگران در ارتباط باشید، سوال بپرسید و اجازه ندهید انزوای دیجیتال انگیزه‌تان را کور کند.
با به کار بستن همین تغییرات کوچک اما بنیادین، از این به بعد نه تنها دوره‌های آنلاین بیشتری را تا به آخر به سرانجام می‌رسانید، بلکه کیفیت درک و به‌کارگیری مطالب در دنیای واقعی به شکل چشمگیری افزایش خواهد یافت.
مقاله قبلی :
چرا فراموش می‌کنیم؟ نگاهی علمی به ریشههای فراموشی و راهکارهای غلبه
: مقاله بعدی
میکرولرنینگ (Microlearning) چیست؟ راهنمای جامع، پیادهسازی عملی 1406
